Các thể nhiều người chưa biết cây thiên niên kiện là một loại thuốc nam vô cùng quý hiếm. Đây là nguyên liệu quan trọng trong một số bài thuốc nam giúp điều trị đau xương khớp, phong thấp, nhức mỏi tay chân, mẩn ngứa, dị ứng,…. Nhưng để hiều rõ hơn về nguyên liệu quý này thì cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây nhé.

Thiên niên kiện là gì?

Cây thiên niên kiện  trong dân gian được mọi người xếp vào thuộc họ ráy, nó còn có tên gọi khác là sơn thục hay cay bao kim. Thiên niên kiện là cây thân nhỏ, tuổi thọ lâu năm, rễ mập, bò rất dài. Hình là dạng tim, mọc từ thân rễ, lá dài khoảng 20-30cm, mặt lá sáng bóng. Khi nở hoa thì sẽ thành từng cụm, hay được gọi là những bông mo, nó có màu xanh dài khoảng 5 cm. Quả thiên niên kiện thuôn dài, nhiều hạt. Cây thiên niên kiện ra hoa vào tháng 4 đến tháng 6 hàng năm và có quả chín sau 4-5 tháng.

Thiên niên kiện là loài cây mọc hoang, ưa khí hậu nóng ẩm, được tìm thấy chủ yếu ở khu vực Nam Á và Tây Nam Thái Bình Dương. Cây thiên niên kiện mọc nhiều ở các vùng trũng, men các kênh, rạch, khe suối và ở các sườn đồi thấp.

Thành phần hóa học

Tinh dầu chiếm khoảng 1% trong thân rễ cây thiên niên kiện. Đây chính là dược liệu vô cùng quý hiểm được dùng trong các bài thuốc đông y từ xa xưa với nhiều thành phần hóa học: 40% l-linalol, một ít terpineol và chừng 2% este tính theo linalyl acetat. Ngoài ra còn có sabinen, limonen, a-terpinen, acetaldehyt, aldehyd propionic.

Mùi Vị

Thiên niên kiện có vị đắng, cay, mùi thơm, tính ấm. Tinh dầu của thiên niên kiện có màu vàng nhạt, mùi thơm nhẹ, dễ chịu.

THU HÁI VÀ CHẾ BIẾN

Thu hái:

Cây thiên niên kiện được trồng bằng rễ và cũng thu hoạch bộ rễ để làm dược liệu.

Chế biến:

Rễ cây sau khi hái về được rửa sạch, cắt đoạn ngắn tầm 20cm, đem sấy nhanh ở nhiệt độ 50 độ C cho khô mặt ngoài, lột bỏ vỏ và các rễ con, sau đó phơi khô lại rồi cất đi bảo quản ở nơi khô ráo, tránh ẩm mốc.

CÔNG DỤNG 

Theo y học cổ truyền, thiên niên kiện có tác dụng hỗ trợ điều trị phong tê thấp, đau mỏi cổ vai gáy, nhức mỏi xương khớp, tê bì chân tay, đặc biệt ở người cao tuổi; hỗ trợ điều trị vôi hóa đốt sống, thoái hóa xương khớp, gai đốt sống. Ngoài ra, cây thiên niên kiện còn trị bệnh đau dạ dày, kích thích tiêu hóa, giảm đau bụng kinh và dùng trong chế biến hương liệu.

BÀO CHẾ THUỐC CHỮA BỆNH 

Thiên niên kiện khô có thể chế biến dưới hai dạng: sắc thuốc và ngâm rượu uống.

Liều lượng: 5-15g cho mỗi thang thuốc.

Bào chế vị thuốc thiên niên kiện dùng trong Đông y

Bài thuốc chữa phong thấp, đau nhức xương khớp

Bài 1:

Thiên niên kiện, ngưu tất mỗi loại 10g; mộc qua, hy thiêm thảo mỗi vị 20g. Đem sắc tất cả với 1 lít nước, đến khi cạn còn 400 ml thì dừng, chia làm 2 lần uống hết trong ngày.

Bài 2:

Thiên niên kiện, ngải cứu, thương nhĩ tử mỗi vị 10g; rễ cây cỏ xước 40g; hy thiêm, thổ phục linh mỗi loại 20g. Sắc các loại thuốc này với 4 bát nước đầy cho tới khi còn lại 2 bát nước thì dừng, chia làm 2 lần, uống trước khi ăn.

Bài 3:

Thiên niên kiện, cốt toái bổ mỗi vị 10g, bạch chỉ 8g, sắc lên uống mỗi ngày 1 thang.

Bài 4: Chữa phong thấp, bổ can thận, lưu thông khí huyết

  • thổ phục linh, cà gai leo, cỏ xước, thiên niên kiện mỗi loại 300g; lá lốt 800g, quế chi 100g
  • Phơi khô tất cả dược liệu trên sau đó tán bột và ngâm cùng 5 lít rượu trắng 40 độ.
  • Sau 10 ngày có thể đem ra sử dụng
  • Mỗi lần uống 30ml, ngày uống 2 lần.

Bài thuốc chữa đau bụng kinh bằng thiên niên kiện

Thiên niên kiện, rễ bưởi, rễ cây bướm bạc, rễ cây sim rừng mỗi vị 10g, đem các nguyên liệu trên sắc lên, uống thay nước trong những ngày hành kinh.

Bài thuốc chữa rôm sảy, mẩn ngứa, dị ứng

Thiên niên kiện, gừng tươi, củ sả, tất cả rửa sạch, giã nát rồi đắp lên vùng da bị bệnh. Thực hiện đều đặn trong vòng 2-3 ngày.

Bài thuốc chữa mụn nhọt, mụn độc

Giã nát lá thiên niên kiện tươi, trộn đều với muối hạt rồi đắp lên đầu mụn, đắp mỗi ngày cho đến khi mụn lặn hẳn.

Bài thuốc ngâm rượu chữa bệnh từ cây thiên niên kiện

1kg củ thiên niên kiện; ngưu tất, câu kỷ tử, hổ cốt mỗi loại 100g, các nguyên liệu này đem rửa sạch, thái nhỏ, phơi khô, sao vàng hạ thổ, sau đó đem ngâm cùng 2 lít rượu trắng loại trên 40 độ, ngâm trong bình sành hoặc bình thủy tinh ít nhất 1 tháng là có thể dùng được.

Để bình rượu ở chỗ khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng mặt trời trực tiếp, uống mỗi ngày 1 chén nhỏ trong bữa ăn.

Bài thuốc trừ sâu nhậy

Đem thiên niên kiện phơi khô, tán thành bột rồi rắc bột đó lên chỗ bị sâu phá hoại.

LƯU Ý KHI SỬ DỤNG THIÊN NIÊN KIỆN

  • Người âm hư nội nhiệt, táo bón, nhức đầu không nên dùng.
  • Khi dùng thiên niên kiện khô để ngâm rượu không nên cho quá nhiều và không nên uống quá 2 chén nhỏ một ngày vì có thể gây ra ngộ độc, nôn ói, chóng mặt, đau đầu.